Understanding Prejudice
Understanding Prejudice
Return Home

Reading Room

Exercises and Demonstrations
Multimedia Center
Teacher's Corner
Directory of Experts
Organizations
Links on Prejudice
About Us
Privacy Policy
Contact Us

Reading Room
Önyargı Psikolojisi: Genel Tanıtım

Nedensel Yüklemeler

Önyargı aynı zamanda iç grup ve dış grup üyelerinin birbirinin davranışını nasıl açıkladığıyla yakın bağlantılıdır. Psikolojide "nedensel yüklemeler" olarak bilinen bu açıklamalar önyargının hem belirtisi hem de kaynağıdır. Örneğin çocuğunu tekbaşına yetiştiren bir annenin evsiz oluşu kişisel tembellik, zayıf karakter, yeteneksizlik gibi mizaç ile ilgili etmenlere bağlanıyorsa, çocuğunu tekbaşına yetiştiren annelere karşı önyargının sürmesi muhtemeldir. Buna karşılık, eğer annenin evsiz oluşu işten çıkarmalar, evi paylaştığı kişinin şiddet uygulaması gibi durumsal etmenlere bağlanıyorsa çocuğunu tekbaşına yetiştiren annelere karşı önyargı işin içinde olmayabilir, hatta azalabilir. Önyargı ile ilgili problem insanların pek çok kez dış grup üyelerinin davranışları hakkında haksız yüklemeler yapmalarıdır. Bunu en az üç şekilde yaparlar:

Adil Olmayan Bir Dünyada Adil Dünya Yüklemeleri

Birçok durumda örtük olarak nedensel yüklemeler insanların hakettiklerinin başlarına geldiğini ve başlarına gelenleri hakettiklerini varsayan bir "adil dünya" ideolojisini takip eder (Lerner, 1980; Montada & Lerner, 1998). Örneğin, adil dünya ideolojisine sahip insanların yoksul insanları yoksullaşma konusunda suçlama, ve bir dereceye kadar kadınları dayak yeme ve tecavüze uğrama konusunda suçlama olasılığı diğer insanlardan daha fazladır (Cowan & Curtis, 1994; Cozzarelli, Wilkinson, & Tagler, 2001; Schuller, Smith, & Olson, 1994). Bu tür yüklemelerdeki sorun dünyanın her zaman adil olmamasıdır; insanlar pek çok kez kendilerini gerek doğumla, gerek tesadüflerle ya da kontrollerinde olmayan diğer etmenler sonucu haksız durumların içinde bulurlar. Bu tür durumlarda adil dünya ideolojisi durumsal etmenlerin önemini gereğinden az vurgular, sosyal adaletsizliğin kaynağının toplumda değil önyargının mağdurlarında yattığını söyler.

Temel Yükleme Hatası

Adil dünya inançlarının yanında insanların genel olarak davranışı mizaç ile ilgili nedenlere bağlama eğilimi vardır. Davranışlar yadsınamaz bir şekilde durumsal nedenlerden kaynaklansa da insanlar bazen mizaç ile ilgili açıklamaları tercih ederler -- bu "temel yükleme hatası" olarak bilinen bir yanlış hükümdür (Ross, 1977). Örneğin, bu konuda yayımlanan ilk araştırmalardan birinde katılımcılara, bir düşünceyi savunması için açıkça zorlanmış biri veya savunmak istediği düşünceyi seçme hakkı verilmiş biri tarafından yazılmış denemeler verilmiştir (Jones & Harris, 1967). Katılımcılara denemenin yazarının belli bir düşünceyi savunması konusunda zorlandığı açıkça söylendiğinde bile katılımcılar yazarın o düşünceye gerçekten inandığına inanma eğiliminde olmuşlardır. Önyargı alanında Elliot Aronson, Timothy Wilson, ve Robin Akert (2002, s. 481) temel yükleme hatasının işleyini bir ders kitabı örneği olarak vermişlerdir:
İsrail’deki Negev Çölü’nde Tarım Yahudiler bundan yaklaşık 2500 yıl önce, üçüncü diaspora sırasında ilk olarak anavatanlarını terk etmeye zorlandıklarında, yeni yerleştikleri bölgelerde toprak sahibi ya da zanaatkar olma hakları yoktu. Bir geçim kaynağına ihtiyaçları olduğundan bazıları borç para vermeye başladı -- bu kolayca edinebilecekleri çok az meslekten biriydi. Bu meslek sınırlayıcı kanunlar sonucu kazara oluşmuş birşey olduğu halde, Yahudiler hakkında mizaç ile ilgili yüklemelere neden oldu: onlar tarım gibi dürüst işlerle değil, sadece para ile ilgili işlerle ilgileniyorlardı... Mizaç ile ilgili bu sterotip, 1930 ve 1940’larda Avrupa’da varolan Yahudi karşıtlığının barbarca sonuçlarına büyük ölçüde katkıda bulunmuş ve İsrail devletinin kurulup Yahudilerin toprağı sürüp çölde çiçek açtırmaları gibi açık yalanlayıcı deliller karşısında bile sürmüştür.
Nıhai Yükleme Hatası

Thomas Pettigrew (1979) temel yükleme hatasını bir basamak yukarı taşıyarak iç grup üyeleri (1) dış grup üyelerinin olumsuz davranışlarını (iç grup davranışlarını yapacaklarından daha çok) mizaç ile ilgili nedenlere (2) dış grubun olumlu davranışlarını (a) kazara oluşmuş ya da istisnai bir duruma (b) şans ya da özel bir avantaja (c) yüksek güdü ve çabaya ve (d) durumsal etmenlerden bir ya da birkaçına bağladıklarında "nihai yükleme hatası" oluşur. Yüklemedeki bu çifte standart, dış grubun olumlu davranışları açıklanırken başarısızlıklarının nedenlerinin kendilerine karşı kullanılması nedeniyle dış grup üyelerinin kendilerine karşı olan önyargıdan kurtulmalarını imkansız kılar. Araştırma sonuçları biraz tutarsız olmakla birlikte, genel olarak araştırmalar Pettigrew’ün çözümlemesini desteklemiştir (Hewstone, 1990). Örneğin bir araştırma beyaz öğrencilerin bir zencinin itişini beyaz bir insanın itişine göre daha şiddetli bulduklarını -- ve mizaca bağlı olarak açıkladıklarını bulmuştur (Duncan, 1976). Bir başka araştırma, Hindu katılımcıların oyuncu Müslüman olduğunda, aktörün olumsuz davranışları için olumlu davranışlarına göre daha fazla mizaca dayalı yükleme yaptıklarını, aktör Hindu olduğunda ise tam tersi bir örüntü gösterdiklerini bulmuştur (Taylor & Jaggi, 1974). Ve 58 farklı deneyin yeniden incelenmesinde geleneksel olarak erkekeğe ait olan görevlerde erkeklerin başarılarının kadının başarılarına göre daha fazla oranda yeteneğe, erkeklerin başarısızlıklarının ise kadınların başarısızlıklarından daha fazla oranda şanssızlık veya çaba harcamamaya yüklendiği bulunmuştur (Swim & Sanna, 1996).


Önceki sayfa
Sayfa 9/27
Sonraki sayfa